سرعين، شهري كه آب و هوايش طلا دارد

گزارش از: يحيي اميري                                                                                                                                                  

عكس‌ها از: نرگس لايق‌پور                                                                                                                                                 

سرعين بدون ترديد يكي از توريست‌پذيرترين شهرهاي جهان است، جمعيت بومي آن 5 هزار نفر و جمعيت متغير آن بين 50 تا 100 هزار نفر برآورد شده است. بالاترين رقم جمعيتي آن در طول 50 سال اخير مربوط به دو هفته آخر مرداد ماه سال جاري بوده است كه تمامي 150 هتل آن پر از مسافر شده و هيچ خانه يا آپارتمان خالي براي پذيرش مسافر تصادفي يافت نمي‌شده است. بيش از دو سوم مسافراني كه به اين شهر آمده بود در چادرهاي مسافرتي شب‌ها را به روز و روزها را به شب رساندند، منظره شب‌هاي پياده‌روهاي خيابان اصلي ديدني بود، چادرهاي مسافرتي برافراشته هر يك پذيراي سرنشينان يك يا دو اتومبيل شخصي بود. تمامي سرمايه و تجارت اين شهر از دو منبع تامين مي‌شود: آب و هوا شهري بسيار جالب و بسيار ديدني كه بدون ترديد بسياري از مردم كشور ما، مخصوصا آن‌ها كه به سفرهاي دوبي و آنتاليا مي‌روند از وجود آن خبر ندارند.

سرعين كجاي ايران است؟

 وجه تسميه سرعين در فرهنگ لغت فارسي به معني سرچشمه آمده، واژه‌اي است مركب از دو لفظ فارسي «سر» و «عين» عربي كه در مجموع مي‌شود «سرچشمه»، در ادوار گذشته به نام‌هاي ساري‌قيه، سارقين، سرائين و سرقين شهرت داشته است. سرعين يكي از روستاهاي قديمي و تازه شهر شده استان اردبيل است كه در 20 كيلومتري شهر اردبيل قرار دارد، رودخانه باليتلو از جنوب آن مي‌گذرد، آب و هواي دلپذير و معتدلي دارد باران و رطوبت درياي خزر و هواي سردي كه از سيبري مي‌آيد در تابستان و بارش مداوم برف زمستان، جاذبه و زيبايي خاصي به آن بخشيده است.

 قريه اصلي سرعين مركب از تقريبا 250 خانه روستايي بوده ولي از حدود 50 سال پيش كه آب‌هاي معدني آن مورد توجه قرار گرفت جمعيت بومي آن افزايش يافته و در حال حاضر به 5 هزار نفر رسيده كه فقط همين تعداد در تمام طول سال در آن اقامت دارند اما از اول بهار تا اواسط پاييز به خاطر ورود گردشگران همواره چند برابر جمعيت خود ميهمان داشته و با رونق هتل‌سازي از ربع قرن پيش تا به امروز جمعيتش در حال افزايش بوده است. اين شهر در حال حاضر 150 هتل و ميهمان‌پذير و هتل آپارتمان دارد، حدود 10 پروژه هتل‌سازي نيز هم‌اكنون در دست ساخت و يا در مراحل تكميل نقشه است. تنوع هزينه هتل‌ها از شبي 30 تا 180 هزار تومان «هتل رويال» در نوسان است، كه غير از دو فصل بهار و تابستان، بقيه اوقات سال تمام قيمت‌ها از جمله هزينه اقامت در هتل‌ها تا يك پنجم كاهش مي‌يابد.

 با استقبال گردشگران و رونق اقتصاد اين شهر كار ساخت بناهاي جديد و مهندسي رونق گرفت، در سال 1357 خورشيدي تعداد اتاق‌هاي ويژه سكونت مسافران بالغ بر 2300 باب بوده، هم‌اكنون تعداد اتاق هتل‌ها و هتل آپارتمان‌ها و ميهمان‌پذيرها و خانه‌هايي كه با مجوز سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري يكي دو اتاقشان را اجاره مي‌دهند به 50 هزار باب رسيده است. اين نكته هم از زبان بيوك آقا يكي از كاركنان سازمان گردشگري قابل توجه است كه بخش عظيمي از گردشگران تابستاني سرعين بدون پرداخت اجاره بهاي هتل يا آپارتمان فقط با فراهم كردن يك چادر سفري در پياده‌روهاي خيابان‌ها اطراق كرده و به خاطر هواي مطبوع و متعادلي كه دارد مي‌توانند خيلي راحت شبي با شب‌هايي را در اين شهر بگذرانند بدون اين‌كه هزينه سنگيني از بابت اقامت در هتل به آن‌ها تحميل شود.

نقاط ديدني اطراف سرعين

 يكي از جاذبه‌هاي مهم اين شهر در مرحله اول آب‌هاي معدني شفابخش است، آب‌هاي گرم سرعين، سردابه، بيله درق، خلخال سوئي، قوتور سوئي، بوشلي و قيزجه از مهم‌ترين آن‌ها محسوب مي‌شود. سرعين داراي 9 چشمه آب گرم معدني، حمام طبيعي شنا و مجتمع آب‌درماني سبلان است. آب‌هاي گرم اين شهر هر كدام با خواص شيميايي و درماني و درجه حرارت متفاوت يكي از عوامل مهم جذب گردشگر از تمام نقاط جهان شده است.

مجتمع آب‌درماني سبلان كه در مقابل گيشه فروش بليت ورودي آن هر روز صف‌هاي طويل و ازدحام مي‌ديديم يكي از مجهزترين مجتمع‌هاي آب‌درماني كشور است كه شامل سه دستگاه استخر، دوازده حوضچه آب‌گرم گروهي، آب‌گرم تحت فشار (جكوزي)، هفت دستگاه حوضچه آب‌گرم ساده، چهار دستگاه گرم‌خانه (سونا) و دو واحد خدمات پزشكي آب‌درماني است كه در پاركي به مساحت دو هكتار و در دو طبقه مجزا احداث شده است كه به طور همزمان مي‌تواند از 700 نفر پذيرايي كند. براي تورهاي گران‌قيمت خارجي هم امكانات پذيرايي در حد مطلوب در اين سال‌ها فراهم شده، در مدت اقامت‌مان دو تور از تركيه و عربستان در سرعين به سر مي‌بردند. توريست‌هاي اروپايي و آمريكايي هم بسيار علاقه دارند به اين شهر سفر كنند براي هموار كردن راه ورود آنان هنوز به زمان نياز داريم.

در اين سال‌ها در اطراف سرعين ويلاسازي رواج پيدا كرده و سرمايه‌گذاري در اين منطقه رونق گرفته، در اطراف سرعين مجموعه‌هاي گردشگري متنوعي مثل آلوارس ساخته شده و يا مجموعه‌هاي ديگر در حال ساخت است، مجموعه كوهستاني آلوارس مهرگان كه در بلندترين نقطه خود 3200 متر از سطح دريا ارتفاع دارد علاوه بر جاذبه‌هاي طبيعي و اقليمي و چشم‌اندازهاي بي‌نظير، امكانات ديگري هم دارد:

 1 - تله سيژ به طول 1100 متر و ظرفيت 350 نفر در ساعت

 2 - رستوران به گنجايش روزانه 700 نفر

 3 - پيست مصنوعي اسكي و تيوپ سواري تابستاني (ساخت ايتاليا)

 4 - پيست موتورسواري

 5 - بازي‌هاي كابلي (ساخت آلمان)

 6 - بازي‌هاي بادي

 7 - انواع سرگرمي‌ها و تفريحات زمستاني و تابستاني

 8 - نمونه‌هاي مختلف فروش صنايع دستي و ...

 9 - استخر توپ

 10 - و بالاخره پيست اسكي زمستاني در آلوارس مي‌توان يك روز تمام را به گردش و سرگرمي مشغول شد و از مناظر زيباي دامنه سبلان لذت برد، در مسير همين منطقه مي‌توان با زندگي دامداران و عشاير چادرنشين آذربايجان آشنا شد. آلوارس حتي در وسط مرداد ماه هم مي‌توان گرماي تابستان را به فراموشي سپرد.

سرعين را مي‌توان يك روستاي شهر شده به حساب آورد، در يكي دو دهه اخير كارهاي عمراني زيادي انجام گرفته ولي هنوز براي اين‌كه پذيراي همه مشتاقان خود باشد به سرمايه‌گذاري‌هاي بيش‌تري نياز دارد، شهرداري گرچه فعال است اما براي رو به راه كردن چنين شهر ميهمان‌پذيري كه چشم‌انداز زيباترين شهر توريستي جهان را دارد بايد كار و فعاليت بيش‌تري شود. يكي از ويژگي‌هاي زيباترين شهر توريستي جهان نظافت شهر است، بخشي از آن كار فرهنگي است و نياز به آموزش و راهنمايي گردشگران دارد و بخش ديگر به حوصله كاركنان شهرداري برمي‌گردد، در گفت‌و‌گويي با يكي از كاركنان گردشگري اين شهر كه با حوصله و صبوري تحسين‌انگيزي مسافران را راهنمايي مي‌كند و به آن‌ها اطلاعات مورد نياز (نشاني فروشگاه‌ها، اماكن اقامتي و خانه‌هايي كه با مجوز پذيراي مسافرانند) را مي‌دهد. در پاسخ اين سوال كه به عنوان يك فرد بومي سرعين نسبت به استقبال گردشگران چه احساسي دارد، مي‌گويد:

 - خوب است، همه چيز خوب است، از اين‌كه روستاي ما شهر شده، آباد شده،‌ هتل‌ها و ساختمان‌هاي شيك و مدرن ساخته شده و وضعيت آن روز به روز بهتر مي‌شود و اقعا خوشحالم، به عنوان يك بومي مي‌گويم مردم سرعين از اين‌كه از جاي جاي ايران ميهمان دارد خوشحالند، مي‌گوييم قدم‌تان روي چشم اما از يك رفتار بد و زشت بعضي از اين مسافران من يكي نمي‌توانم چشم‌پوشي كنم، خانواده‌هايي كه اين شهر، محل سكونت ما را در طول يكي دو روز اقامت خود بيابان فرض مي‌كنند و در كثيف كردن خيابان‌هاي شهر هيچ ملاحظه‌اي ندارند، كارشان را دوست ندارم، از اين بي‌ملاحظه بودن رنج مي‌برم.

 همين شكايت را يكي از گندم‌كاران بين راه آلوارس كه در كنار نهر ايستاده بود داشت:

 - مي‌آيند كنار اين جوي آب، روي سبزه‌ها مي‌نشينند، غذا مي‌خورند، تفريح مي‌كنند اما هرچه آشغال دارند توي آب مي‌ريزند، كار من اين روزها اين شده كه بيايم راه آب‌ها را كه بطري‌هاي نوشابه اين ميهمانان بسته، باز كنم.

 درياچه شورابيل، درياچه نئور، دهكده توريستي سبلان و بوغلارنير (درياچه كشت و صنعت) از نقاط ديدني ديگر سفر سرعين ما بوده است.

 اين نكته هم قابل يادآوري است كه سرعيني‌ها از مسافران ماشين‌هاي پلاك 15 تبريز بسيار دلخورند. از نظر آن‌ها، تبريزي‌ها يا مسافران ماشين پلاك 15 با مردم بومي و براي حفظ نظافت شهر هيچ همكاري ندارند.

آب معدني ژنرال را چه كسي كشف كرد؟

 يكي از پر مشتري‌ترين استخرهاي آب معدني سرعين به نام ژنرال شهرت دارد، هميشه شلوغ و پرمشتري است، زنانه و مردانه دارد همانطور كه در تابلوها ديده مي‌شود بعضي از ساعات شب را به صورت قرق و كنتراتي در اختيار مشتريان قرار مي‌دهند.ديدن نام ژنرال روي يكي از چشمه‌هاي آب معدني ما را كنجكاو كرد علت اين نام‌گذاري را بدانيم، در ساعات شلوغ و پرمشتري آب معدني، بليت فروش‌ها و كاركنان بيروني استخر چنان غرق در پول‌سازي بودند كه وقت و حوصله پاسخ‌گويي به اين كنجكاوي را نداشتند با گفتن يك جمله نمي‌دانم يا برويد از يكي ديگر بپرسيد آدمي را از سر خود وا مي‌كردند، تا سرانجام در يك بعدازظهر خلوت پسر جواني كه از كاركنان آب‌معدني ژنرال بود، چنين توضيح داد:- در سال‌هاي جنگ‌جهاني دوم كه نيروهاي ارتش شوروي وارد خاك ايران شده بودند يكي از ژنرال‌ها كه به دردهاي مفصلي دچار شده بود و به شدت از آن رنج مي‌برد به استفاده از اين چشمه آب معدني راهنمايي شد، ژنرال پس از چند بار استحمام به نتيجه مطلوب رسيد و چنان به وجد آمد كه به سرمايه‌گذاري روي اين چشمه تشويق شد، او با بناي تاسيساتي روي اين چشمه امكان استفاده بهتر از آن را براي همگان فراهم كرد، به زودي اين چشمه به شهرت فراتر از منطقه رسيد و نام ژنرال هم روي آن ماند تا به امروز رسيد. كسي ديگر بيش از اين اطلاعات نداشت كه در اختيار ما قرار دهد.

شب‌هاي سرعين و تئاترهاي خنده‌دار

سرعين به بركت ورود انبوه توريست كه از گوشه و كنار ايران براي گردش و تفريح مي‌آيند در فصل تابستان (مخصوصا مرداد ماه) شب‌هاي هميشه بيدار دارد، خيابان‌هاي محدود آن شلوغ و ترافيك سنگيني دارد، يكي از سرگرمي‌هاي شبانه مسافران رفتن به تئاترهاي خنده‌دار است، در مرداد ماه بيش از 7 گروه تئاتري در سالن‌هاي (يك شبه ساخته شده) برنامه داشتند، استقبال از برنامه‌هاي نمايشي اين تئاترها به حدي زياد است كه گاه چند نفري كه نتوانستند به موقع بليت بخرند به تقاضاي خود سرپا ايستاده و برنامه را تماشا مي‌كردند، شبي كه ما براي تماشاي برنامه‌هاي يكي از اين تئاترها رفته بوديم مدير سالن مي‌گفت: بليت تمام 600 صندلي تا ساعت 6 بعدازظهر فروخته شده و اگر جا داشتيم و صندلي داشتيم مي‌توانستيم چهارصد بليت ديگر هم بفروشيم. نمايش‌ها عموما لاله‌زاري و كمدي و خنده‌آور است. به سبك لاله‌زاري قبل از انقلاب در كنار نمايش‌ها كنسرت موسيقي هم دارند كه خواننده‌هاي جوان، هم محلي آذربايجاني مي‌خوانند هم به اجراي پاپ مي‌پردازند. برنامه‌هاي اين تئاترها نه تنها مورد توجه جوان‌ها قرار مي‌گيرد بلكه افراد مسن و پا به سن گذاشته بالاي 50 سال هم ديده مي‌شوند، شبي كه به يكي از اين تئاترها رفته بوديم زن و مردي 80 و 85 ساله ديديم كه نوه‌هاي‌شان را همراه داشتند.

آب‌هاي درمانگر سرعين

پي بردن به منشأ آب‌هاي معدني درمانگر بسيار دشوار است، گروهي از آب‌شناسان چنين مي‌انديشند كه اين چشمه‌ها ناشي از گردش آب‌ها و برخورد با سنگ‌ها و در پيوستگي شديد با گرماي مركزي زمين دوباره گرم شده و از نمك‌هاي معدني بارور شده‌اند، اما به طوركلي مي‌توان گفت: آب‌هاي معدني از منشأ جاذبه زمين تغذيه شده و ويژگي درمانگري پيدا مي‌كنند يعني از منشأ سطحي كه بر اثر نيروي جاذبه به داخل زمين نفوذ كرده و تا اعماق فرو رفته و با گذشت زمان و پس از دريافت حرارت و تغيير تركيب شيميايي از داخل شكاف‌هاي زمين به طرف بالا صعود كرده و به صورت چشمه‌هاي معدني در حدود 23 تا بالاي 50 درجه سانتي‌گراد گرماي آن متغير شده و علت تشكيل اين چشمه‌ها نيروهاي گرانشي زمين بوده است. اين دسته از آب‌ها از اعماق بسيار زياد زمين منشأ گرفته و در حقيقت حاصل بخارهاي آخرين مرحله فعاليت مواد ذوب درون زمين است و با فعاليت‌هاي آتشفشاني رابطه مستقيم دارد، اين نوع چشمه‌ها نسبت به چشمه‌هاي با منشأ سطحي داراي مواد معدني بيش‌تر و نيز دماي بالاتر (بيش از 230 درجه سانتي‌گراد) بوده، بعضي از چشمه‌ها با عمل رسوب‌گذاري ممكن است موجب تغيير شكل منطقه و مظهر چشمه شوند.

 به طور كلي آب‌هاي معدني داراي املاح مختلفي هم‌چون آهن، گوگرد، كلر، سديم و ... بوده هريك از اين املاح در اين آب‌ها سبب توليد رنگ، بو و مزه خاصي شده و ويژگي‌هاي فيزيكي، شيميايي و موجودات زنده درون آب‌ها سبب شهرت و رويكرد به آن مي‌شود. آب‌هاي داراي مواد آهني يا منگزي داراي خواص درماني بوده و در علم پزشكي هم استفاده از آن توصيه شده است، گرچه از گذشته‌هاي دور درباره درمانگر بودن اين آب‌ها داستان‌هاي زيادي گفته شده و سر زبان‌ها افتاده، به طوري كه گاه درباره خواص آن اغراق‌گويي شده اما در نهايت، آنچه به اثبات رسيده (و شواهد هم نشان مي‌دهد) آب‌هاي معدني سرعين و به طوركلي آب‌هاي معدني همه جاي دنيا داراي خواص مفيد مشتركي بوده و در درمان بعضي از بيماري‌ها كمك كرده است.

 به عنوان نمونه به چند مورد درمانگري آب‌هاي معدني اشاره مي‌كنيم:

 1 - تاثير در سيستم گردش خون، درمان ابتلائات شرياني (فشار خون، ورم سرخ‌رگ‌ها، اختلالات قلبي) سياه‌رگ‌ها (ورم وريدها، واريس‌ها)

 2 - مجاري ادراري، مداواي ادرار زياد و سنگ‌هاي كليه، آلبومينوري و عفونت‌هاي مجاري ادرار، به طور كلي روان كردن سيستم تخليه ضايعات بدن

 3 - راه‌هاي تنفسي (آسم‌ها، برونشيت‌ها، انبساط برونشيت‌ها) و دردهاي بيني، حنجره، سينوزيت‌ها، بيماري‌هاي خود به خودي انگلي و لارنژيت

 4 - دستگاه گوارش، بيماري‌هاي كبد، صفرا، بيماري‌هاي روده بزرگ و بيماري‌هاي معده‌اي

 5 - بيماري‌هاي مربوط به تغذيه، نقرس، فربهي، بيماي قند

 6 - بيماري‌هاي استخوان و مفصل‌ها، رماتيسم‌هاي مزمن، جراحت‌هاي سطحي

 7 - بيماري‌هاي سيستم عصبي، استحمام در آب‌هاي معدني اثر آرام‌كننده و آرامش‌بخشي خوبي دارد.

 8 - بيماري‌هاي زنانه، حالت‌هاي عفونت مزمن، اختلال‌هاي بدني، اختلال‌هاي نازايي، فيبروم، بيماري‌هاي بيروني زنانه

 9 - بيماري‌هاي پوستي، تداوم استفاده بعضي از آب‌هاي معدني چند نوع بيماري پوستي را مداوا كرده است.

 10 - بيماري‌هاي چشمي، بهتر است بدون مشورت با پزشك، حتي پزشكان سنتي خود سرعين در اين مورد اقدامي انجام نداد.

 11 - بيماري كودكان، لنفي، نرمي استخوان، عصبي، سرخرگي، مجاري گوارش، فيبروم‌ها، بيماري‌هاي دخترانه،

در خصوص خواص درماني آب‌هاي معدني بايد توجه به تركيب شيميايي آب‌هاي معدني و مواد موجود در آن داشت و قبلا آگاه بود در درمان چه نوع بيماري موثر است.

آش دوغ، دوغا آش، اَيرانلي آش

 آش دوغ يكي از آش‌هاي معروف و سنتي استان اردبيل است در اطراف تمامي جاده گردنه حيران آش دوغ فروشي قرار دارد و از غروب محل پذيرايي هزاران مسافر و گردشگري است كه از اين منطقه عبور مي‌كنند، در خيابان‌هاي سرعين هم از اين ديگ‌هاي بزرگ آش دوغ فروشي بسيار ديده مي‌شود. نادر سقاء مولف كتاب خوراكي‌هاي محلي استان اردبيل درباره آن چنين نوشته است: در اكثر سفره‌هاي استان انواع آش گرم و داغ ديده مي‌شود و نسبت به فصل در ايام خاص گاهي نوع اين آش‌ها در برنامه غذايي خانواده‌ها تغيير مي‌كند. آش دوغ چون با دوغ پخته مي‌شود به آن اَيرانلي آش گفته مي‌شود ( كلمه اَيران در زبان تركي به معني دوغ آمده است) براي پختن آش دوغ به دو شكل عمل مي‌شود كه يا با ماست و يا با خود دوغ ساخته مي‌شود، در نوع پخت با ماست معمولا يك و نيم برابر ماست آب به آن اضافه مي‌كنند تا از آن دوغ درست شود. مردم منطقه به ويژه در شهرها دوغ را معمولا از مغازه‌هاي لبنياتي و از دوغ‌فروشي‌هاي سيار كه در كوچه‌ها و محله‌ها چرخ مي‌زنند تهيه مي‌كنند. پس از تهيه دوغ مقداري برنج در ظرف قابلمه اضافه شده و روي شعله اجاق قرار مي‌گيرد، بعد با ملاقه (چمچه) محتواي قابلمه را تا به جوش آمدن در يك جهت حركت مي‌دهند، سپس نخود پخته شده و سبزي و نمك در آن مي‌ريزند، در اين موقع شعله زير آش را ملايم مي‌كنند تا خوب و آرام بجوشد، برخي به اين تركيبات كوفته‌هاي ريز كه با گوشت درست مي‌‌شود اضافه مي‌كنند كه به كوفته آش معروف است، بعضي‌ها هنگام ميل كردن آش روي آن را با نعناع داغ و سير خلال شده تزئين مي‌كنند، با توجه به اين‌كه آش دوغ يك غذاي سرد به حساب مي‌آيد مقداي سير خام كه يك خوردني گرم است بر آن اضافه مي‌شود، سيري كه در اين مرحله به آش اضافه مي‌شود بايد قبلا حسابي كوبيده شده و نرم باشد.

در سرعين علاوه بر آب‌هاي گرم و چشمه‌هايي كه آب داغ بيرون مي‌دهند آب‌هاي سرد مخصوصا آب خوراكي چشمه «واتا» در درمان بسياري از بيماري‌هاي گوارشي مفيد بوده است، بعضي از چشمه‌هاي داراي آب گرم جهت استعمال داخلي و خارجي خاصيت دارند مثل آب‌گرم ژنرال (كه بعضي‌ها به آن جنرال هم مي‌گويند) استفاده از آب چشمه ژنرال سبب تسكين دردهاي عضلاني و رفع روماتيسم، بهبود فعاليت كبد، درمان بيماري ديابت، ازدياد ترشحات معدي و درمان بيماري‌هاي نوروز، تقويت ضربان قلب، و به طوركلي براي بيماري‌هاي گوارشي، كبدي، مجاري صفراوي، معده و روده مناسب است.

 در ويلا دره چند چشمه آب معدني وجود دارد كه آب گازدار ترش مزه اين چشمه‌ها به صورت فله‌اي عرضه مي‌شود كه اگر بهداشتي برداشت شود مفيد است.

 ويلا دره در 3 كيلومتري سرعين قرار دارد، جايي است چون سرعين خوش‌ آب و هوا، كوهپايه‌اي و باغ‌هاي قهوه‌خانه‌دار، سطح بهداشت در اين منطقه بسيار نازل است، آب گازدار در محوطه محفوظي قرار دارد، يك نفر در آستانه در ايستاده و با دريافت 500 تومان به هر علاقه‌مندي اجازه مي‌دهد داخل شده و از آن آب بردارد، در ويلا دره آب فروشي چه به صورت پر كردن ظرف، چه استحمام و حتي نان‌پزي سنتي در گوشه‌اي از باغ كاملا غيربهداشتي است و حالت كاسب‌كارانه بدي دارد. ويلا دره نياز به سرمايه‌گذاري بيش‌تر براي سر و سامان دادن منظره طبيعي و بهره‌برداري از آب چشمه‌ها دارد. كسبه باغ‌هاي ويلا دره، مخصوصا كساني كه به فروش آب گاز دار مشغولند عكاسي را به شدت ممنوع كرده‌اند و مواظبند كسي از اين محل عكس نگيرد. به هر منظوري اين ممنوعيت پيش آمده باشد در يك نكته ترديدي نيست كه خودشان بهتر مي‌دانند اين شيوه كسب و كار مقبوليت ندارد و ممكن است بازرسان بهداشت را راهي آن ديار كند.

بازار فروش و تجارت عسل

امكان ندارد كسي به سرعين بيايد و بخشي از نقدينگي خود را صرف خريد عسل نكند، اين گفته يكي از اهالي سرعين به ما است و پر بيراه نيست، چون ما هم با ديدن مغازه‌هاي انبوه عسل فروشي چنان وسوسه خريد شديم كه عمده سوقاتي ما در ساك‌هاي دستي و چمدان مسافرتي پر شد از عسل. تجارت عسل چنان فراگير است كه علاوه بر مغازه‌هاي مخصوص، هتل‌ها و ميهمان‌پذيرها و حتي رانندگان آژانس‌ها هم به شما پيشنهاد فروش عسل مي‌دهند، قيمت‌ها هم طبق معمول نوسان دارد از كيلويي 15 هزار تومان تا سي هزار تومان و معلوم هم نيست كدام عسل را به قيمت واقعي‌اش مي‌شود خريد مگر با اعتماد به فروشنده و در نهايت به اين حرف يكي از اهالي دلخوش مي‌شويم كه عسل سرعين عسل واقعي و طبيعي است ولي در مورد بهاره بودن آن مي‌شود گاهي اغراق شنيد! نگه‌داري و پرورش زنبور عسل از قديم الايام در اين شهر معمول بوده و از محصولات مهم و مشهور و ارزنده استان محسوب مي‌شود، وجود منابع طبيعي بكر، دامنه‌هاي كوه سبلان، مناطق مغان و آب و هواي مطلوب به ويژه در بهار و تابستان موجب شده توليد عسل‌هاي با كيفيت و خوش طعم و معطري را در اين شهر شاهد باشيم. عسل از نظر قدما به جهت درماني، حرمت و ارزش خاصي داشته و در اكثر سفره‌هاي اهالي منطقه به خصوص هنگام صرف صبحانه ديده مي‌شود، در برنامه صبحانه هر روز ما در هتلي كه اقامت داشتيم عسل و كره محلي يا عسل و پنير محلي حتما ديده مي‌شد. گرچه دوست پزشكي از بابت تب مالت، قبلا به ما اخطار داده بود كه اخطارش كارساز نشد. عسل يكي از مهم‌ترين و پرمخاطب‌ترين محصول اين شهر براي خريد مسافران و گردشگران است، يك سوقاتي دلنشين و راضي‌كننده براي هركس در هر سن و سال، معمولا عسل‌فروشان سرعين عسل‌هاي خود را به دو صورت شان ( چهارچوب چوبي) گويي كه هم‌اكنون از كندو بيرون آورده باشند و يا به صورت شهد (شيره عسل) عرضه مي‌كنند.

خواص چندگانه چند چشمه مشهور

 از ميان چند چشمه كه آب‌هاي درمانگر دارد و به خاطر شهرتي كه پيدا كرده‌اند در ايام اقامت‌مان در سرعين، هر روز جلوي درب ورودي‌اش ازدحام مشتاقان را ديديم در اين بخش از گزارش‌مان از آن‌ها نام مي‌بريم:

 آبگرم گاوميش گلي: آب اين چشمه به سبب داشتن تركيب كلر و بيكربناته سديك و كلسيك گرم براي درمان بيماري‌هاي عمومي، بيماري‌هاي سيستم حركتي (دردهاي مزمن روماتيسمي) و بيماري‌هاي زنان، خنازير و بيماري‌هاي قلبي و نيز تقويت عمومي بدن استفاده مي‌شود و بر حالت تعادل اسيد و بازي اعضا بدن موثر است.

 آبگرم ساري سو: براي دردهاي روماتيسمي، مفصلي و به طوركلي تسكين دردهاي عضلاني اثرات سودمندي داشته، سبب ازدياد ادرار، فعاليت دستگاه تغذيه‌اي، كند شدن ضربان نبض و نيز اتساع عروق مي‌شود.

 آبگرم حمام شفا: اين آب علاوه بر تاثير مستقيم در درمان بيماري‌هاي عصبي در درمان بيماري‌هاي پوستي و درد مفاصل، بيماري ديابت و تسكين‌دهنده اعصاب خسته و ناآرامي‌هاي روده‌اي و نيز بيماري‌ نوروز موثر است.

 آبگرم قره‌سو (اعصاب سويي): در مداواي دردهاي روماتيسمي مفيد بوده و آرام‌كننده انواع بيماري‌هاي اعصاب و روان و ازدياد ترشحات معده و تخليه غذا، ازدياد صفرا و خروج آن و بهبود فعاليت كبد تاثير مثبت دارد.

 آبگرم ژنرال (جنرال): استعمال داخلي و خارجي اين آب‌ها سبب تسكين دردهاي عضلاني و رفع روماتيسم، فعاليت كبد، تقويت ضربان قلب و به طوركلي و خلاصه براي بهبود انواع بيماري‌هاي گوارشي، كبدي، مجاري صفراوي، معده و روده مناسب است.

 آبگرم بش با چيلار (5 خواهران): از اين آب مي‌توان در درمان فعاليت دستگاه گوارش، كبد، مجاري صفراوي، معده و روده و نيز براي بيماري‌هاي راشيتيسم و بيماري‌هاي زنانگي استفاده كرد، موثر بر حالت تعادل اسيد و بازي اعضاي بدن بوده و محرك قوا در اثر مصرف خارجي است.

 آبگرم پهنلو: موجب اتساع عروق بدن شده براي درمان بيماري ديابت موثر است، در درمان بيماري عصب منجمله بيماري نوروز شفابخش بوده و سبب ترشحات دهان و معده و نيز حركات دودي شكل معده مي‌شود. علاوه بر اين چند چشمه كه نام برديم چند چشمه آبگرم به نام‌هاي قهوه‌خانه ممتاز يك و قهوه‌خانه ممتاز دو در سرعين وجود دارد كه خواص درماني مشابه آن‌ها قابل توجه است.

يكي دو شب زندگي در چادر سفري

 عكسي كه در اين صفحه چاپ كرديم عكس خيلي خوبي از زندگي مسافران زير چادر سرعين نيست، از اين چادرها شب‌ها در كنار خيابان‌هاي اصلي شهر زياد ديده مي‌شود، منظره‌هايي كه از لحاظ سوژه عكاسي بسيار جذاب و ديدني است ولي ما نتوانستيم عكس موردنظرمان را براي چاپ در اين گزارش انتخاب كنيم. عكس‌هاي بسيار زيبا از زندگي و اطراق كوتاه مدت خانواده‌ها در پياده‌روها در اختيار داريم كه به خاطر حضور افراد خانواده قادر به چاپ آن نيستيم، چون امكان اجازه گرفتن از تك‌تك آن‌ها وجود نداشت، منصرف شديم، عكس‌هايي كه نشان مي‌دهد زندگي سفري در اين چادرها چه كيف و لذتي دارد، گاه جلوي در چادر بساط كفش، قابلمه و حتي ميوه و ظرف غذا ديده مي‌شود كه حاكي از جريان زندگي چند نفر در اين فضاي سفري است. منظره زندگي مسافران در زير چادر سفري‌ صبح‌ها ديدني است. گاه يك خانواده 5 يا 6 نفره زير همين يك چادر مي‌خوابيدند، طوري كه نصف بدن مرد خانواده بيرون از چادر قرار مي‌گرفت، كفش‌هاي جلوي يكي از چادرها را شمرديم با تعجب به رقم 5 جفت رسيديم، تصور اين‌كه 5 نفر آدم كوچك و بزرگ زير چنين چادري جا گرفته باشند ما را به كنجكاوي و پرس‌وجو از افراد آن بعد از بيداري واداشت، يكي از آن‌ها گفت: - خواب در كنار خيابان و زير اين چادرهاي سفري خيلي كيف دارد، متنوع، جذاب و خاطره به يادماندني است، ما جمعا چهار نفريم، زن و شوهر و دو فرزند ولي خانمم دو جفت كفش دارد!

 گردنه حيران

 يكي از راه‌هاي ورود به اردبيل و كمي بعدتر سرعين گذر از گردنه حيران است كه بين آستارا و اردبيل قرار دارد كه از نظر زيبايي طبيعي در نوع خود بي‌نظير است، سبزي و زيبايي منطقه و درختاني كه دو طرف جاده سر بر شانه يكديگر نهاده‌اند و سايه‌بان مسافران خسته از راه مي‌شوند طول مسير آستارا به اردبيل را كاملا ديدني و جذاب كرده است، بايد گفت منطقه حيران اسمي برازنده خود دارد چرا كه هر انساني با ديدن شكوه و عظمت زيبايي‌هاي اين گردنه، حيران قدرت دوست و رحمت او به ساكنان اين منطقه مي‌شود، زيبايي‌هاي اين گردنه هر مسافري را به تعجب و حيرت وامي‌دارد و بدون توجه به برنامه سفر (مخصوصا اگر براي اولين بار باشد) در كنار يكي از قهوه‌خانه‌ها وادار به توقف مي‌‌كند.

 به بركت وفور مسافر در اين سال‌ها، رستوران‌ها و غذافروشي‌هاي زيادي بين راه تاسيس شده و شاه بيت عرضه غذاهايشان آش دوغ است. غروب‌هاي تابستان اين اماكن پر از مسافر و مشتريان شده و هركس با هر ذائقه‌اي تشويق مي‌شود يك كاسه آش دوغ بخورد. گذر از گردنه حيران شور و هيجان خاصي دارد، بالا رفتن از كوه و جنگل و به ارتفاع هرچه بيش‌تر رسيدن، گويي تو كه در اتومبيل سواري و يا در اتوبوس نشسته‌اي به كوهنوردي آمده‌اي. حيرت و وحشتي كه به آدم در حال گذر دست مي‌دهد شورآفرين است. خوشبختانه جاده پهن است و آسفالت خوبي دارد كه سبب آرامش مسافران مي‌شود، بدون ترديد جاده حيران را بايد يكي از هيجان‌آورترين جاده‌هاي ايران دانست، لذت و وحشت توام با هيجان را با هم دارد.

كاسب‌هاي مهاجر

 تا آن‌جا كه به ياد داريم بخشي از جمعيت استان‌هاي آذربايجان براي كسب و كار به تهران و يا شهرهاي ديگر ايران مهاجرت مي‌كنند، نيروي كار آذربايجاني در سخت‌كوشي، در دقت و مقاومت براي كارهاي سنگين شهرت دارند، اما در سرعين و در اين سال‌ها كه انبوه گردشگران از اقصي نقاط ايران و جهان در آن در حال ترددند كسبه مهاجر هم ديده مي‌شود، مثلا اين آقا حميد كه در يكي از پاساژهاي جديدالتاسيس به فروش اجناس لوكس چيني و پوشاك تركيه‌اي مشغول است آذربايجاني نيست و لي در سرعين كسب و كار پررونقي دارد، درباره علت مهاجرت فصلي خود به ما مي‌گويد: - با دو هدف به اين شهر آمده‌ام، نسخت درمان درد عضلاني كه از آب‌هاي شفابخش چشمه‌هاي اين شهر نتيجه گرفتم و ديگر روبه‌راه كردن بساط كسب و كار. ما شب‌ها گاه تا دو يا سه صبح در اين مغازه به توريست‌ها جنس مي‌فروشيم، چون وارد كسب و كار بومي‌ها نمي‌شويم مشكلي نداريم، كسب و كار ما دائمي نيست ولي با كار و تلاشي كه انجام مي‌دهيم به دو هدف اصلي خود يعني تجارت و سياحت مي‌رسيم، اكثر كاسب‌هاي مهاجر ( چون خود من) براي اقامت فصلي و توليد درآمد در اين شهر به سر مي‌برند، تابستان‌ها را در يك مكان خوش آب و هوا به درمان مي‌پردازيم و درآمد خوبي هم داريم.

آق‌يل يا باد سفيد

سرعين تحت تاثير بادهاي سرد شمالي سيبري، بادهاي مرطوب درياي سياه، مديترانه، اقيانوس اطلس و بادهاي شرقي از ناحيه خزر به علاوه بادها و نسيم‌هاي محلي تحت تاثير شرايط طبيعي نظير كوهستان‌هاي بلند سبلان قرار دارد. باد شرقي يا «مه‌يلي» از سوي درياي خزر به سوي غرب (منطقه اردبيل و سرعين) در اكثر فصول سال جريان دارد و آن بادي است خنك، مرطوب و مفيد براي تنفس، هنگام وزيدن اين باد از شدت گرماي هوا كاسته و هواي منطقه را بسيار مطبوع و دل‌انگيز مي‌كند، با دسترسي مفيدترين باد براي كشاورزي و توليد محصولا گرميچ نيز شهرت دارد جريان بادي است كه از سمت غرب و شمال غرب آذربايجان مي‌ورزد، بادي است گرم و مرطوب كه موجب تبخير و خشكاندن رطوبت زمين و همچنين آب شدن يخ و برف در زمستان شده و در فصل‌هاي ديگر موجب باران و برف فراوان و در نتيجه وزش اين باد در منطقه مي‌شود. خزري يا مغان يلي كه داراي ماهيتي سرد است از سمت شمال و شمال شرق مي‌وزد، در تابستان‌ها باعث كاهش شديد دما و خنك شدن هوا و در زمستان‌ها موجب افزايش سرما و رطوبت مي‌شود، اين باد به علت اين‌كه از ناحيه شمال و شمال شرقي اردبيل و سرعين پس از عبور از فراز دشت مغان مي‌وزد در ميان مردم منطقه به «مغان يلي» نيز معروف است. وعده يلي يا باد معياد، بادي است آرام و ملايم كه بيش‌تر در اواسط اسفند ماه وزيده و موجب شكوفايي غنچه‌ها مي‌شود، علاوه بر بادهاي فوق نسيم‌هاي محلي مانند «قره يل» در فصل پاييز 3 الي 4 روز مي‌وزد، ولي نسيم‌هاي محلي در بهار و تابستان سبب اعتدال آب و هوا شده و در نتيجه سرعيني‌ها را از هواي مطلوب برخوردار مي‌كند. هواي خوب و عالي اين منطقه سبب توليد گوشت و گندم بسيار مرغوب شده است. در سرعين يك عدد نان سنگگ به قيمت 300 تومان (آرد آزاد) خريديم، چنان خوشمزه و خوش‌پخت بود كه مي‌شد آن را خالي خالي خورد، رنگ آن متمايل به سفيد است (بدون اينكه خمير مانند و يا بد پخته شده باشد) درباره علت خوشمزه و خوش‌طعم بودن آن كنجكاوي كرديم پاسخ اين بود كه كيفيت گندم اين منطقه را هيچ جاي ديگر ايران ندارد. نكته جالب در روزهاي سفر اين بود كه بومي‌ها كشت و كشاورزي و دامداري را به هواي خدمت و پذيرايي از مسافران ترك نكرده‌اند، گرچه در شهر سرعين اكثر مغازه‌داران بومي بوده‌اند ولي از آن دسته كساني نيستند كه تا ديروز گندم‌كار بوده و يا دامداري داشتند و امروزه مغازه‌دار و كاسب شده‌اند. از اين نقطه نظر در نقطه مقابل مردم شمال ايران (نواحي ساحلي مازندران) قرار دارند كه كار به جايي رسيده كه در شاليزارها و چراگاه‌ها به جاي مردم بومي از كارگر افغاني استفاده مي‌شود.

نكته آخر

 نكته آخر اين گزارش اين است براي سرعين مي‌توان سفري يك دو روزه داشت، اما مي‌توان بيش از اين هم اقامت گزيد بدون آن‌كه احساس خستگي و يكنواختي به آدم دست بدهد و از ماندن بيش‌تر گريزان شوي!

سوقاتي‌هاي دم‌كردني

 سرعين مثل تمام شهرهاي ايران سوقاتي‌هاي خاص خود را دارد، در سه خيابان از چهار خيابان فلكه ساري‌سو، مغازه‌هاي سوقاتي فروش به وفور يافت مي‌شود و عمده سوقاتي‌‌ها خوراكي و يا دم‌كردني و در نهايت خوردني است، هركس با هر بودجه‌اي مي‌تواند براي افراد فاميل و دوستان و همكاران خود سوقاتي مخصوص اين شهر تهيه كند، عسل شاخص‌ترين آن است اما انواع گياهان خشك شده دامنه كوه كه خود اهالي به آن طلاي سبز مي‌گويند فراوان است. آويشن، بابونه، خارشتر، گزنه گل، پونه، بومادران، شاتره از جمله گياهان دارويي است كه به بهترين كيفيت تهيه شده و در معرض فروش قرار دارد. حلواي سياه گرچه خاص سرعين نيست اما به عنوان يكي از خوراكي‌هاي خانگي و بيرون از منزل كه سابقه آن به بيش از 50 سال مي‌رسد طرفداران فراوان دارد و همواره مورد توجه گردشگران اين منطقه بوده است. در پخت حلواي سياه از آرد، عصاره عسل، جوانه گندم، گردو، پسته،‌ نارگيل، شكر، روغن و ادويه استفاده مي‌شود، بوميان منطقه معتقدند حلواي سياه از خوراكي‌هاي گرمازا و مقوي بوده و براي رفع دردهاي عضلاني مانند پا درد و كمر درد مفيد است. تخمه آفتابگردان مرغوب و مغزدار هم يكي از سوقاتي‌هاي (خام و بو داده) اين منطقه به حساب مي‌آيد.